KARY I NAGRODY W DOMU I PRZEDSZKOLU
Problem stosowania dyscypliny w praktyce wychowawczej bywa powodem sprzeczek między małżonkami, tematem ożywionych dyskusji podczas narad nauczycieli w przedszkolach. Tak dzieje się na całym świecie. W przekonaniu wielu osób kary i nagrody są podstawowym środkiem oddziaływania wychowawczego zarówno w domu rodzinnym, jak też w przedszkolu. Wydaje się jednak, że funkcja nagrody jest bardziej znacząca niż funkcja kary, nagrody bowiem bardziej niż kary wpływają na kształcenie aktywnej postawy dziecka, wyzwalają jego czyny, stosunek do obowiązków, stawianych wymagań.
     Dziecko, gdy otrzymuje karę musi wiedzieć za co ją otrzymuje, zna np. określony zakaz i rozumie go. Jeżeli nie zna zakazu lub jego nie rozumie nie może być ukarany. A więc karać możemy tylko wtedy, gdy stwierdzimy świadome niestosowanie się do określonych wymagań.
     Kara nie może ograniczać możliwości prawidłowego rozwoju dziecka.
Nie należy za słabe wyniki w nauce zakazać mu udziału w zabawach, wycieczkach, zajęciach pozalekcyjnych, zabronić gry w piłkę czy biegania. Wypoczynek i ruch na powietrzu, towarzystwo innych dzieci biorących udział w zabawach czy zajęciach pozalekcyjnych wpływają w sposób mobilizujący i pomagają niekiedy uzyskać lepsze wyniki w nauce. Uczą też norm poprawnego zachowania oraz oceny tego, co złe.
     Nie można karać dziecka wyznaczeniem mu dodatkowej pracy, gdyż np. jego udział w pracach domowych to obowiązek. Powinno ono mieć świadomość, że jako członek rodziny bierze udział we wszystkich czynnościach życia codziennego na miarę swoich sił. Dlatego praca nie może być dla niego karą.
     Jednym z rodzajów kary może być naprawienie wyrządzonej szkody. Jeśli w czasie zabawy uderzy inne dziecko, powinno je przeprosić. Jeśli potrafi naprawić zepsutą przez siebie zabawkę, polecamy, by ją zreperowało. Jednak nie w każdej sytuacji należy dziecko karać. Nie można tego robić wówczas, gdy nie znamy dostatecznie motywów postępowania dziecka, nie wiemy, dlaczego zachowało się tak , a nie inaczej. Nie należy też karać, gdy czyn dziecka został już oceniony przez innych, a dziecko przeżywa swą porażkę.
     Należy jednak pamiętać, że karanie często prowadzi do skrajnych zachowań: wywołuje w dzieciach agresję i przemoc lub powoduje rozwijanie się postawy uległej , zaburza więź emocjonalną dziecka z rodzicami. Atmosfera ciągłego zagrożenia karą staje się źródłem niekorzystnych zmian w psychice dziecka. Podstawą dobrej dyscypliny powinna być pełna troski relacja rodzic - dziecko, nauczyciel - dziecko, gdyż kara spełnia swe funkcje tylko wówczas, gdy między karanym a karzącym istnieje porozumienie i przekonanie o wzajemnej życzliwości. Tylko wtedy bowiem nawet niewinna uwaga jest bolesna i skłania do zmiany zachowania.
     W przedszkolu, jak w każdej grupie społecznej funkcjonują określone sposoby postępowania, które regulują współżycie i współdziałanie pomiędzy dziećmi oraz pomiędzy dziećmi i dorosłymi. Aby to współżycie i współdziałanie przebiegało w sposób niezakłócony potrzebne są formy wyrażające uznanie za przestrzeganie norm, umów, zasad oraz sankcje w wypadku niestosowania się do nich. Jednym słowem są to kary i nagrody.
    Kary stosuje się gdy dziecko często:
  • nie stosuje się do wymagań,
  • dokucza kolegom,
  • zagraża ich bezpieczeństwu,
  • niszczy pomoce, zabawki, sprzęt,
  • dezorganizuje pracę nauczyciela.
         W przedszkolu nie stosuje się kar fizycznych - kara fizyczna jest poniżaniem człowieka. Wychowawca stosujący kary fizyczne może zostać pociągnięty do odpowiedzialności prawnej. Jeżeli kara musi być zastosowana to powinna sprawiać przykrość, a nie szkodę. Kara musi być słuszna i celowa, wynikać z sytuacji, której dotyczyło przewinienie.
         Bardziej skutecznym środkiem wychowania są nagrody. Nagrody bowiem bardziej niż kary wpływają na kształcenie aktywnej postawy dziecka, wyzwalają jego czyny, stosunek do obowiązków, stawianych wymagań. Najprostszą z nich jest pochwała - wyrażona słownie aprobata zachowania dziecka. Wymaga ona jednak przemyślenia i taktownego stosowania . Ważna jest szczególnie wtedy, gdy mamy kłopoty z wyegzekwowaniem od pociech wypełniania obowiązków. Warto wówczas zamiast kar i upomnień posłużyć się pochwałą, zauważyć choćby staranniej odrobione zadanie, ładniej przeczytany głośno tekst . Pochwała mobilizuje, ośmiela, upewnia dziecko, e znajduje się na właściwej drodze, że spełnia oczekiwania rodziców. Pochwała powinna być udzielona możliwie natychmiast po zachowaniu. Udzielać jej należy tak, by nie wprawiać dziecka w zakłopotanie. Jeśli towarzyszył jej będzie spontaniczny entuzjazm rodziców, stanie się ona szczególnie cenna dla dziecka. Warto pamiętać, że serdeczne, ciepłe słowa, pełne miłości uściski, pocałunek lub wspólna zabawa często sprawiają większą radość niż zabawki, słodycze czy pieniądze.
         Istota nagrody wyraża się w przekazaniu dziecku uznania za dotychczasowe postępowanie, zachęceniu do dalszego wysiłku. Nagroda utwierdza dziecko w przekonaniu, że dorosły docenia go, traktuje poważnie. Wtedy ono, zgodnie z naszymi oczekiwaniami, podejmuje obowiązki i rozumie wymagania. Nagroda zaś dostarcza mu satysfakcji, dowartościowuje, wzmacnia wiarę w siebie i zapewnia poczucie bezpieczeństwa. Ważne jest, by rodzice doceniali każdą, nawet najdrobniejszą nagrodę otrzymaną przez dziecko w przedszkolu czy szkole, swoją postawą bowiem zwiększą wartość tej nagrody. Lekceważące machnięcie ręką nie tylko psuje radość dzieci, ale i umniejsza efekty związane z otrzymaną nagrodą czy pochwałą.
         Te wskazówki dla rodziców można przenieść na grunt przedszkola. Należy tu jednak zaznaczyć, że rodzice mogą w niektórych przypadkach stosować nagrody materialne, tak w przedszkolu takich nagród nie stosuje się.
         Kary i nagrody stosowane zbyt często przestają mieć jakiekolwiek oddziaływanie.

    Bibliografia:
    1. Borowska T., Kary i nagrody w wychowaniu dziecka przedszkolnego, "Wychowanie w przedszkolu" 1980, nr 7-8
    2. Maciaszkowa J., Karanie a wychowanie, "Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze" 1989, nr 9
    3. Pilecki J., Mikrut A., Skuteczność kar w wychowaniu dzieci, "Nowa Szkoła" 1989
    4. Raczkowska J., Zamiast kary, "Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze" 1989, nr 9
    5. Skażyńska K., Skuteczność układów nagród i kar o różnej sile, "Psychologia Wychowawcza" 1974, nr 2

    Opracowała:     
    Małgorzata Tafil